Pa, wat deed jij in de oorlog?
De rol die de oorlog gespeeld heeft komt nog een paar keer terug in mijn leven. Toen ik Annie [zijn latere vrouw, RvR] een poos kende zei ze: 'Ik vind je een aardige vent, Martin, maar je vloekt zoveel.' Ik realiseerde me dat ik inderdaad nog een negatieve lading met me meedroeg uit die periode. Annie wilde op een gegeven moment toch wel weten wat ik in de oorlog gedaan had en ik heb haar toen gezegd: 'Ik praat er niet graag over, ik heb er zelfs een hekel aan om erover te praten, maar als we wat meer vastigheid hebben kom ik er wel mee over de brug. En je hoeft niet bang te zijn dat ik iets gedaan heb wat niet deugt.' Na onze verloving heb ik mijn Annie verteld waar ik mee bezig ben geweest en we hebben toen besloten dat het tussen ons zou blijven. Ook mijn kinderen hebben nooit geweten wat het was waarover ik niet wilde praten, en op een gegeven moment kwam Ria [zijn oudste dochter, RvR]met een vraag. Ze had in mijn privé-stukken gesnuffeld ter voorbereiding van het feit dat ik een koninklijke onderscheiding zou krijgen, ik zou worden geridderd. Ik was al vier keer eerder in aanmerking gekomen voor een lintje vanwege mijn trouwe dienstjaren, maar ik was steeds veel te jong. Het hoger personeel kreeg het bijna allemaal met zestig of vijfenzestig, en dat haalde ik op geen stukken na, want ik was niet oud genoeg. Nu was het dan toch zover, en bij haar gesnuffel was Ria de band tegengekomen met de letters NBS. 'Hebt u bij de NSB gezeten?' vroeg ze me, maar het ging dus om de armband van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten. Ria drukte de burgemeester op het hart niet te praten over mijn oorlogsactiviteiten, maar hij meende dat het niet ongenoemd mocht blijven. 'We weten dat je ook actief bent geweest in ondergrondse zaken,' vermeldde hij tijdens zijn toespraak. Voor mij had het echt niet gehoeven, maar ik begreep wel dat hij graag aandacht gaf aan wat anders dan enkel mijn sociale en culturele activiteiten.

De eed van een postman
Dat was altijd die binnenkant van mij. Niet dat ik iets heb verzwegen, dat ik iemand kapotgeschoten heb of iets dergelijks; dat heb ik gelukkig niet hoeven te doen, dat durf ik rustig te zeggen. Maar ik heb wel iets gedaan wat ik tot nu toe als een groot geheim met me meegedragen heb. Nu ik mijn levensverhaal vertel en alles nog eens overzie heb ik besloten wel naar buiten te brengen waar ik al die jaren niet over heb willen praten. De acties in het grensgebied heb ik hiervoor al vermeld, het andere komt nu. Het gaat met name om het volgende. Toen ik in Enschede bij de post werkte kwamen er geregeld brieven binnen voor de Ortskommandant in Enschede - een soort burgemeester die het voor het zeggen had in dat gebied. Er waren brieven bij van mensen die stiekem een buurman of een kennis aanbrachten; ze schreven dan dat die persoon in kwestie iets tegen de Duitse wet had gedaan. Als zulke brieven hun bestemming bereikten werden die mensen gearresteerd en naar het concentratiekamp afgevoerd, of ze kwamen op zijn minst bij de SS in het verdachtenboek te staan. Om dat te voorkomen haalde ik die brieven uit het vakje voor de Ortskommandant en nam ze mee, naar huis. Dan weekte ik ze los, keek wat erin stond en als er als er dan een aanbreng was noteerde ik naam en adres en zorgde dat er via via een briefje bij die persoon kwam met: 'Denk eraan, ze hebben je verraden, dus ze zullen je een dezer dagen wel komen halen.' Er zat altijd wel twee of drie dagen tussen eer de Ortskommandant zo'n brief dan alsnog kreeg, en hij keek toch niet naar de datum, dus dan kon de desbetreffende persoon in tussentijd maken dat hij wegkwam. Maar ja, wat mijn eed van geheimhouding betreft ben ik dus een zware zondaar geweest. Ik heb als postman brieven geopend, en heb dus het briefgeheim geschonden, ook al was het met het vooropgezette doel om mensen te redden. Ik denk wel dat dat laatste zwaarder weegt, maar het drukt nog altijd op mijn geweten. Ik ben er heilig van overtuigd dat het goed geweest is, heel goed, maar als goede katholiek ben ik x keer in overtreding geweest, zonder meer. Of dat dan niet meer geldt als het voor de goeie zaak is, ik weet het niet. Ik heb het overigens nooit gebiecht, dat vond ik niet nodig, en ik ben er heel rustig over. Ik heb nooit wroeging gehad dat ik het gedaan heb. Ik denk dat ik wel wroeging zou hebben gehad als ik het gelaten had. Als dit na de oorlog bekend was geworden bij de PTT zou ik er niet voor gestraft zijn, denk ik, maar toch heb ik er mijn hele loopbaan bewust niet over willen praten dat ik mijn ambtseed destijds geschonden heb. Overigens waren er wel enkelen die het wisten, mensen die hetzelfde hadden gedaan, maar daar ging het nooit over. Ik denk wel dat ik brutaler ben geworden in de oorlog, en dat ik geleerd heb zelfstandig beslissingen te nemen. Wat Nederlanderschap betreft heb ik niet teleurgesteld, denk ik, maar al komen er honderd oorlogen, ik doe nooit meer mee. Mensen hebben er totaal geen begrip van wat het behelst: dat er avonden en nachten zijn dat je in je nest ligt en niet slapen kunt en dat je hartje van rikketik gaat en dergelijke meer, en dat je overdag gewoon weer je zondagse gezicht zet. Pas achteraf besefte ik wat ik in mijn jeugdige drang om iets te doen allemaal geriskeerd heb.